پبش گفتار
از آنجائيکه بخش عمده ای از ترکمنان (آن گروه از طوايفی که جزو پتانسيال حکومت مرکزی ترکمنان ايران بودند. ترکمنان حکّام ايران از قبيل غزنويان، سلجوقيان، خوارزمشاهيان، آتابکان اقصاء نقاط دنيا و حکومتهای قره قويونلوی و آق قويونلوی تا اواخر قاجاريان ) در ادواری از تاريخ که در آسيای مرکزی سکونت داشته اند، در يک شرايط کوچ رو يعنی چهارواداری بسر برده اند، اين شکل از معيشت تأثير خودرا روی هنر موسيقی آنها نيز برجای گذاشته است.
هنر موسيقی در ميان اين خلق در نتيجه پروسه تکامل خود متناسب با اينگونه از شرايط معيشت کامل ميگردد. اينچنين شکل از روند معيشت اجتماعی را ساز نی هفت بند که مختص شرايط زندگی چوپانی، اختصاص يافتن دوتار در داربست چهارتارم آلاچئق با آن نوای ضعيف تارهای آن گواه بر اين عقيده ميباشد. در آن گروه از ترکمنهائيکه در يک مکان سکونت داشتند و از تمدّن شهری برخوردار بودند، اشکال مختلف آلات موسيقی از قبيل رباب، دف، چنگ، قره نی، سورنا ( زرنای"زورنی")، نی و ناغارا (نانّگارا يا لانّگرا) مورد استفاده قرار ميگرفته است و در بستر موسیقی مقامی – اوزانی روند رشد خودرا در دیگر نقاط جغرافیائی امپراتوری دول ترکمن و تلفیق با فرهنگهای غیر ترک اشکال نوینی را می یابد که ما امروز شاهد آن در فرهنگهای غیر ترکمنی هستیم. چنانچه در دوره حکمرانی سلطان اوزين حسن آق قويونلوی در برخوردها و جنگهائيکه با لشکريان حريفان اتفاق می افتاد، در بين دسته های سربازان گروهی نقره زن بودند. دريکی از اين جنگها، سلطان اوزين حسن پادشاه مقتدر ايران لشکريان خودرا بين فرزندان خود فوج-فوج تقسيم ميکرده است. اگر در بين آنها صدای نقره هرکدام روبه ضعيف شدن ميرفت، به مفهوم عقب نشينی لشکريان فوج مزبور را ميرساند. چنانکه در جنگ با يکی از دشمنان خود، صدای نقره فرزند برومند سلطان اوزين حسن بنام يعقوب چنان شديد می آمده که خبر از پيروزی قريب الوقوع آن را ميرسانده است. { والتر هينتس،.....}
بسته به شرايط محيط زندگی مردم گونه ای از آداب و رسوم موسيقی که مختص معرکه های وسيعتری می باشد، در بين ترکمنها مرسوم بوده است. در چنين شرايطی رقصهای ملّی ای چون رقص خنجر، کوشت دپدی، اوچ دپدی و شامان بجای آورده ميشده است. با اينگونه از آداب هنری حتّی بيماران روحی و روانی مورد معالجه قرار گرفته و روان درمانی ميشده اند. اين روش بعدها در شکلهای رقص خنجر و ذيکير( ذکر) با فرهنگ اسلامی عجين گشته و حتِّی در مواردی شکل اسلامی بخود گرفته است.
همچنانکه موسيقی تبيين کننده روح و روان اين خلق را تشکيل ميدهد، در عين حال طبيعت يعنی " يورد ترکمن" را که سرزمين آباء و اجدادی خود ميباشد، به تصوير ميکشاند. در چنين حالتی در ذهن ما آن گستردگی صحراهای وسيع ترکمن را در آواز نی و يا اينکه منظره باصفای داخل آلاچئقهای ترکمن را در نوای دوتار احساس ميکنيم. جائيکه جمع کثيری را در يک هوای آزاد صحرا در خود جای ميدهد، طبق عادت آواز نی عبارت ميشود از دوتا بخشی مقابل هم که جهت جلب هواس جمعی از حضّار صدای آواز نی را تا حدّالامکان بالا ميرسانند. امّا اگر در مورد ويژگی دوتار خواسته باشيم چيزی بيان شود، در آن صورت، دوتار آن غنای بخصوصی را که در شکل باطنی و خودمانی در خود جمع کرده است، بيانگر سطح زندگی آلاچئق ترکمنی را با تمام ويژگيهای خانوادگی خود مانند اعتقاد به حفظ آنها در مقابل قهر طبيعت مثل برف و طوفان که بطور همآهنگ از ديگر آلات موسيقی متفاوت ميگردد، وجود دارد.
پروفسور و. م. بليايف نيز در بيان ويژگيهای دوتار در آثار خود بدان اشاره ميکند. او چنين ميگويد: " تمامی علائم فرهنگی زيست اين مردم که در پی دامهای خود بطور پراکنده معيشت ميکنند، در موسيقی مردمی آن تجسّم شده است." در بين مردميکه در يک چنين شرايط طايفه-تيره ای بطور پراکنده زندگی ميکنند، مسلّماً سبکهای هنری بخشيگری نيز بطور متفاوت رشد کرده است. به عبارت ديگر بدليل عدم وجود وسائل ارتباط جمعی و قلّت رفت و آمدها در بين طايفه ها و تيره های ترکمن که در مسافتهای دور از همديگر مسکن داشته اند، در بين هر کدام از آنها روش دوتار نوازی در مسير تکامل پويای هنر موسيقی بطور مستقلّ از همديگر ويژگيها و اصولهای مخصوص به خود را کسب کرده است. همانطوريکه هر کدام از طايفه ها برای خودشان لهجه های ويژه ای دارند، در دوتارنوازی و اجرای آواز هم در هر يک از آنها اصول و روشهای ويژه خودشان را دارا می باشند. به اين پديده " سبکهای بخشيگری" گفته اند.
در اعصار گذشته مثلاً تا قبل از 90-100 سال قبل که مهمترين وسائل ترابری اسب و شتر يا حداقلّ الاغ بوده است، هنگاميکه بخشی يا نوازنده ای غريب از راههای دور بطور اتفّاقی بهم ميرسيدند، آنها از همديگر با اين سؤال : "شما نماينده کدام سبک موسيقی هستيد؟" يا اينکه "نام خليفه يا بخشی استاد تان چيست؟"، "او در خدمت کدام سبک موسيقی است؟". ... جهت آشنايی و باز کردن سر صحبت این سؤالات را از همدیگر میکرده اند.
در رابطه با دوتار روایت دیگر نیز از فارابی نقل میشود که " ... فارابی روزی در یکی از مجالس خلیفه بغداد با نوعی از آلت موسیقی که آنرا از روی دوتار ابداع کرده بود حضور می یابد و با آن مقامی از مقامات ترکمنی را می نوازد که همه مدعوینی که در مجلس حضور داشتند بخواب فرو میروند. فارابی دوتار را به دو نوع تقسیم بندی میکند که یکی دوتار خراسان نام دارد که همان دوتارهای کنونی ترکمنی است و دیگری دوتار بغداد می باشد که آنرا بدست خود در بغداد ابداع کرده است. ...
معرفی اثر " دوتارئنگ آوازی، خلقئمئنگ سازی ( آوای دوتار، نوای خلقم )" :
این اثر از دو بخش " آوای دوتار، نوای خلق ام " از ع. احمداف و بخش دیگر آن با عنوان " آهنگسازان موسیقی مقامی" به نویسندگی آ. ساپاراف در سال 1983/م. از جانب انتشارات " ترکمنستان نشریاتی" در عشق آباد بچاپ رسیده و مجموعه پژوهشهای ع. احمداف و آ. ساپاراف می باشد که جهت طی دوره کاندیداتوری علوم ، آنرا ارائه نموده بودند. این کتاب در 5000 تیراژ طی سفارش شماره 13813 که در ایّام خود 25 کؤپیک ارزش داشت منتشر گردید. این کتاب در نوع خود از جمله فعّالّیتهائی بوده است که در آن سالها در جهت رشد موسیقی علمی ترکمنی به بازار عرضه گردید. ارزش و اطلاعات علمی بسیار خوبی برای پژوهشگران، جهت شناساندن قدمت موسیقی ملّی ترکمنی از خود بجای گذاشته بود که هنوز هم برای ترکمنان ایران ناشناخته بوده و صرف تحقیق و پژوهش در مورد آنرا طلب میکند.
بخش اوّل این اثر با مقدمه ناشر شروع میشود و در حول و حوش موضوعات زیر تداوم می یابد:
- سرچشمه موسیقی از کجاست؟
- دوتار چیست؟
- در مورد کوک دوتار
- از زبان نوازندگان
- آواهائی که از پرده های دوتار تولید میشود.
- در مورد کوک دوتار
- در مورد باغشی، سازانده و دوتارچی
- سیری دردنیای مقامات موسیقی
- سبکهای مختلف هنر باغشیگری
- آداب و سلوک مرسوم در موسیقی کلاسیک ترکمنی
- کاربرد پرده های دوتار در خلاّقیّتهای آهنگسازان متخصّص ترکمن در حال حاضر
- علائم امپروویزبشن و تدوین برنامه در آثار کلاسیک موسیقی خلق ترکمنی
- محتوای موضوعی موسیقی ترکمنی
- روایاتهای گوناگون در مورد موسیقی
- آیا درک موسیقی مشکل است؟
بخش دوّم آن اختصاص یافته است به موضوع " آهنگسازان مقامی" .
این کتاب در حول و حوش این موضوعات اطلاعات ذیقیمتی به پژوهشگر میدهد که در شناخت فرهنگ ملّی خود میتواند رهگشای تحقیقات او گردد.
این اثر از سال 1990 در طول فعّالیّتهای پژوهشی اینجانب مورد توِجّه و بخش اوّل آن ترجمه و بعضاً مورد تلخیص قرار گرفت. البّته تا این مدّت امکانات چاپ آن بدلیل دوری از میهن برایم مقدور نشد. همچنین در روند تحقیات علمی در ادوار نامزدی علوم و دکتری مورد مأخذ قرار گرفت. ...
ادامه مطلب در فایل پی دی اف
لینک ثابت نوشته شده توسط دوتار در یکشنبه چهاردهم بهمن 1386 و ساعت
21:59 |
بازگـشـت |
