چگونگی پیدایش ذكر عرفانی خنجر

آقای تایماز نوریانی یکی از فعّالین و علاقمندان به فرهنگ ملّی خود هستند. او در طی فعّالیّتهای فرهنگی - اجتماعی خود در عرصه تاریخ و ادبّیات مقالاتی در وبسایتها و وبلاگها درج می نمایند که ما نیز پیگیرانه آنرا مطالعه و دنبال می نمائیم. وی از این جهت مورد تشویق جامعه فرهنگدوستان ترکمنان داخل و خارج می باشد. در وبلاگ ایشان مقاله ای که مربوط به رقص "ذکر خنجر" نقل شده بودُ بسیار جالب بنظر میرسد. و ما نیز مناسب دیدیم آنرا در وبلاگ دوتار درج نمائیم. برای گردانندگان و نوبسیندگان این مقالات آرزوی پیشرفت و موفقیبت داریم! ...

نحوه ی اجرای ذكر :
در حالت ایستاده
ایا دوسلار برادرلار الیمدن شونقاریم اوچـدی
توتای دیسام قولیم یتمز ایكی باقیم اوزلیب قاچدی
امین خدا ؛ امین خدا
هو؛ ها؛هو (در حالت حلقه زدن )

در حالت ایستاده :
ای كریم بو باكریم قادر خــــــدا سندن مدد
بارچالار نینگ آتاسی آدم حـــــــوا سندن مدد
هر نه بولغای كل عالم انبیــــــــــاء سندن مدد
فخر عالم حق حبیبی مصطـــــفی سندن مدد
هو؛ ها؛ هو
آی آلای آلای ؛ آی آلای آلای

ای گوزیم سنی ای گوزله یار ای دیلیم سنی ای سوزله یار
ای قلبیم سنی ای اسله یار آلای آلای آلای
استه یور هو؛ها ؛ هو
استه یور

ترجمه:
ایا یاران برادران مرغ شاهینم ز دستم گریخت
دستانم به گرفتن آن قادر نیست زیرا دو دستم از بدنم گسیخت
خدایا مرا یاری ده هو ؛ ها؛هو
ای كریم كار ساز قادر متعال از تو مدد
ای آدم وحوا نیای انبیـــــــــاء از تو مدد
هر چه در كل عالم هست انبیاءاز تو مدد
ای حبیب فخر جهان محمد مصطفی از تو مدد
هو؛ ها ؛هو
یا رب یارب یا رب
چشمانم تو را می نگرد زبانم گویای توست
قلبم تو را می خواهد یا رب یا رب
تو را یا رب یا رب
تو را هو ؛ ها؛ هو

درباره ی ریشه ی تاریخی این ذكر طلاعات مستند ودقیقی وجود ندارد ؛ برخی معتقدند دردوران های پیشین مردمانی كه زندگی آنان بر محور اقتصاد معیشتی استوار بود ؛ و به صورت كوچ رو ؛به دامداری وشكار مشغول بودند ؛ طبق شرایط چنین حیاتی ؛ اكثر مواقع آماج حملات ؛ تاراج و غارت گری های دشمنان قرار می گرفتند . بدین جهت ؛ ضرورت امادگی های رزمی برای مقابله باآنان با روحیه ای مصمم و پرتوان ؛ اصلی الزامی در زندگی آنان به شمار می رفت . به همین دلیل ؛ آنان در اوقات فراغت و در فرصت های مناسب ؛ با در دست گرفتن شمشیر و انجام حركات رزم جویانه ؛ سر دادن نعره های بلند از گلو ؛ بطور دسته جمعی ودایره وار ؛ روحیه ی مبارزه جویی وتوان مندی خویش را در نبرد بی امان تقویت می كردند

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

اجمالی بر موسیقی دوتار ترکمنی و معرفى یک اثر در باب موسیقی دوتار

پبش گفتار

از آنجائيکه بخش عمده ای از ترکمنان (آن گروه از طوايفی که جزو پتانسيال حکومت مرکزی  ترکمنان ايران بودند. ترکمنان حکّام ايران از قبيل غزنويان، سلجوقيان، خوارزمشاهيان، آتابکان اقصاء نقاط دنيا و حکومتهای قره قويونلوی و آق قويونلوی تا اواخر قاجاريان ) در ادواری از تاريخ که در آسيای مرکزی سکونت داشته اند، در يک شرايط کوچ رو يعنی چهارواداری بسر برده اند، اين شکل از معيشت تأثير خودرا روی هنر موسيقی آنها نيز برجای گذاشته است.

هنر موسيقی در ميان اين خلق در نتيجه پروسه تکامل خود متناسب با اينگونه از شرايط معيشت کامل ميگردد. اينچنين شکل از روند معيشت اجتماعی را ساز نی هفت بند که مختص شرايط زندگی چوپانی، اختصاص يافتن دوتار در داربست چهارتارم آلاچئق با آن نوای ضعيف تارهای آن گواه بر اين عقيده ميباشد. در آن گروه از ترکمنهائيکه در يک مکان سکونت داشتند و از تمدّن شهری برخوردار بودند، اشکال مختلف آلات موسيقی از قبيل رباب، دف، چنگ، قره نی، سورنا ( زرنای"زورنی")، نی و ناغارا (نانّگارا يا لانّگرا) مورد استفاده قرار ميگرفته است و در بستر موسیقی مقامی – اوزانی روند رشد خودرا در دیگر نقاط جغرافیائی امپراتوری دول ترکمن و تلفیق با فرهنگهای غیر ترک اشکال نوینی را می یابد که ما امروز شاهد آن در فرهنگهای غیر ترکمنی هستیم. چنانچه در دوره حکمرانی سلطان اوزين حسن آق قويونلوی در برخوردها و جنگهائيکه با لشکريان حريفان اتفاق می افتاد، در بين دسته های سربازان گروهی نقره زن بودند. دريکی از اين جنگها، سلطان اوزين حسن پادشاه مقتدر ايران لشکريان خودرا بين فرزندان خود فوج-فوج تقسيم ميکرده است. اگر در بين آنها صدای نقره هرکدام روبه ضعيف شدن ميرفت، به مفهوم عقب نشينی لشکريان فوج مزبور را ميرساند. چنانکه در جنگ با يکی از دشمنان خود، صدای نقره فرزند برومند سلطان اوزين حسن بنام يعقوب چنان شديد می آمده که خبر از پيروزی قريب الوقوع آن را ميرسانده است. { والتر هينتس،.....}

بسته به شرايط محيط زندگی مردم گونه ای از آداب و رسوم موسيقی که مختص معرکه های وسيعتری می باشد، در بين ترکمنها مرسوم بوده است. در چنين شرايطی رقصهای ملّی ای چون رقص خنجر، کوشت دپدی، اوچ دپدی و شامان بجای آورده ميشده است. با اينگونه از آداب هنری حتّی بيماران روحی و روانی مورد معالجه قرار گرفته و روان درمانی ميشده اند. اين روش بعدها در شکلهای رقص خنجر و ذيکير( ذکر) با فرهنگ اسلامی عجين گشته و حتِّی در مواردی شکل اسلامی بخود گرفته است.

همچنانکه موسيقی تبيين کننده روح و روان اين خلق را تشکيل ميدهد، در عين حال طبيعت يعنی " يورد ترکمن" را که سرزمين آباء و اجدادی خود ميباشد، به تصوير ميکشاند. در چنين حالتی در ذهن ما آن گستردگی صحراهای وسيع ترکمن را در آواز نی و يا اينکه منظره باصفای داخل آلاچئقهای ترکمن را در نوای دوتار احساس ميکنيم. جائيکه جمع کثيری را در يک هوای آزاد صحرا در خود جای ميدهد، طبق عادت آواز نی عبارت ميشود از دوتا بخشی مقابل هم که جهت جلب هواس جمعی از حضّار صدای آواز نی را تا حدّالامکان بالا ميرسانند. امّا اگر در مورد ويژگی دوتار خواسته باشيم چيزی بيان شود، در آن صورت، دوتار آن غنای بخصوصی را که در شکل باطنی و خودمانی در خود جمع کرده است، بيانگر سطح زندگی آلاچئق ترکمنی را با تمام ويژگيهای خانوادگی خود مانند اعتقاد به حفظ آنها در مقابل قهر طبيعت مثل برف و طوفان که بطور همآهنگ از ديگر آلات موسيقی متفاوت ميگردد، وجود دارد.

پروفسور و. م. بليايف نيز در بيان ويژگيهای دوتار در آثار خود بدان اشاره ميکند. او چنين ميگويد: " تمامی علائم فرهنگی زيست اين مردم که در پی دامهای خود بطور پراکنده معيشت ميکنند، در موسيقی مردمی آن تجسّم شده است." در بين مردميکه در يک چنين شرايط طايفه-تيره ای بطور پراکنده زندگی ميکنند، مسلّماً سبکهای هنری بخشيگری نيز بطور متفاوت رشد کرده است. به عبارت ديگر بدليل عدم وجود وسائل ارتباط جمعی و قلّت رفت و آمدها در بين طايفه ها و تيره های ترکمن که در مسافتهای دور از همديگر مسکن داشته اند، در بين هر کدام از آنها روش دوتار نوازی در مسير تکامل پويای هنر موسيقی بطور مستقلّ از همديگر ويژگيها و اصولهای مخصوص به خود را کسب کرده است. همانطوريکه هر کدام از طايفه ها برای خودشان لهجه های ويژه ای دارند، در دوتارنوازی و اجرای آواز هم در هر يک از آنها اصول و روشهای ويژه خودشان را دارا می باشند. به اين پديده " سبکهای بخشيگری" گفته اند.

در اعصار گذشته مثلاً تا قبل از 90-100 سال قبل که مهمترين وسائل ترابری اسب و شتر يا حداقلّ الاغ بوده است، هنگاميکه بخشی يا نوازنده ای غريب از راههای دور بطور اتفّاقی بهم ميرسيدند، آنها از همديگر با اين سؤال : "شما نماينده کدام سبک موسيقی هستيد؟" يا اينکه "نام خليفه يا بخشی استاد تان چيست؟"، "او در خدمت کدام سبک موسيقی است؟". ... جهت آشنايی و باز کردن سر صحبت  این سؤالات را از همدیگر میکرده اند.  

در رابطه با دوتار روایت دیگر نیز از فارابی نقل میشود که " ... فارابی روزی در یکی از مجالس خلیفه بغداد با نوعی از آلت موسیقی که آنرا از روی دوتار ابداع کرده بود حضور می یابد و با آن مقامی از مقامات ترکمنی را می نوازد که همه مدعوینی که در مجلس حضور داشتند بخواب فرو میروند. فارابی دوتار را به دو نوع تقسیم بندی میکند که یکی دوتار خراسان نام دارد که همان دوتارهای کنونی ترکمنی است و دیگری دوتار بغداد می باشد که آنرا بدست خود در بغداد ابداع کرده است. ...

معرفی اثر " دوتارئنگ آوازی، خلقئمئنگ سازی ( آوای دوتار،  نوای خلقم )" :

این اثر از دو بخش " آوای دوتار، نوای خلق ام " از ع. احمداف و بخش دیگر آن با عنوان " آهنگسازان موسیقی مقامی" به نویسندگی آ. ساپاراف در سال 1983/م. از جانب انتشارات " ترکمنستان نشریاتی" در عشق آباد بچاپ رسیده و مجموعه پژوهشهای ع. احمداف و آ. ساپاراف می باشد که جهت طی دوره کاندیداتوری علوم ، آنرا ارائه نموده بودند. این کتاب در 5000 تیراژ طی سفارش شماره 13813 که در ایّام خود 25 کؤپیک ارزش داشت منتشر گردید. این کتاب در نوع خود از جمله فعّالّیتهائی بوده است که در آن سالها در جهت رشد موسیقی علمی ترکمنی به بازار عرضه گردید. ارزش و اطلاعات علمی بسیار خوبی برای پژوهشگران، جهت شناساندن قدمت موسیقی ملّی ترکمنی از خود بجای گذاشته بود که هنوز هم برای ترکمنان ایران ناشناخته بوده و صرف تحقیق و پژوهش در مورد آنرا طلب میکند.

بخش اوّل این اثر با مقدمه ناشر شروع میشود و در حول و حوش موضوعات زیر تداوم می یابد:

1. سرچشمه موسیقی از کجاست؟
2. دوتار چیست؟
3. در مورد کوک دوتار
4. از زبان نوازندگان
5. آواهائی که از پرده های دوتار تولید میشود.
6. در مورد کوک دوتار
7. در مورد باغشی، سازانده و دوتارچی
8. سیری دردنیای مقامات موسیقی
9. سبکهای مختلف هنر باغشیگری
10. آداب و سلوک مرسوم در موسیقی کلاسیک ترکمنی
11. کاربرد پرده های دوتار در خلاّقیّتهای آهنگسازان متخصّص ترکمن در حال حاضر
12. علائم امپروویزبشن و تدوین برنامه در آثار کلاسیک موسیقی خلق ترکمنی
13. محتوای موضوعی موسیقی ترکمنی
14. روایاتهای گوناگون در مورد موسیقی
15. آیا درک موسیقی مشکل است؟

 بخش دوّم آن اختصاص یافته است به موضوع " آهنگسازان مقامی" .   

این کتاب در حول و حوش این موضوعات اطلاعات ذیقیمتی به پژوهشگر میدهد که  در شناخت فرهنگ ملّی خود میتواند رهگشای تحقیقات او گردد.   

این اثر از سال 1990 در طول فعّالیّتهای پژوهشی اینجانب مورد توِجّه و بخش اوّل آن ترجمه و بعضاً مورد تلخیص قرار گرفت. البّته تا این مدّت امکانات چاپ آن بدلیل دوری از میهن برایم مقدور نشد. همچنین در روند تحقیات علمی در ادوار نامزدی علوم و دکتری مورد مأخذ قرار گرفت. ...

 ادامه مطلب در فایل پی دی اف

بخش دهم:- عنوانهای هنری هنرمندان در بین ترکمنها

موسیقی شناس روسی که در مورد موسیقی ترکمنی تحقیق کرده است، بنام و. بلیایف می باشد. او در پژوهشهای علمی خود چنین میگوید: " آثار موسیقی ترکمنی هم از نظر موضوعات و هم از نظر آهنگ در محدوده کوینتای خالص و کم حجم بودن آن پیدایش و قدمت موسیقی ترکمنی را گواهی میدهد. در عین حال کامپازیستسیای ترکمنی همچنانکه از فورماتیک بودن آن هم معلوم میگردد، با مدولاتسیای پیچیده خود از وجود یک فرهنگ و مدنیّت عالی خبر میدهد. این دو عبارتی را که به موسیقی ترکمنی ویژگی خاصّی می بخشد عجین کنیم، در آن صورت ما به وجود یک فرهنگ و مدنیّت پیشرفته ای در رابطه با موسیقی ترکمنی پی می بریم.".

این فاکتها قدمت خاص موسیقی دوتار را بالاخصّ بیان میدارد. اگر چنین است در آنصورت بدون تحقیق و بررسی تاریخ ملّت ترکمن، خاستگاه و پیدایش موسیقی دوتار را که در ماوراء صفحات درخشان تاریخ ترکمن و غیر ترکمن پنهان شده است، اصولاً ممکن می نماید. امّا در این مورد دقّت یک مسئله اهمّیّت خاصّی می یابد، آنهم این است که یعنی در گذشته نیاکان ما ب نت نویسی اصولاً بیگانه بوده اند. در چنین شرایطی اگر حدّاقّل خدمات حدود 50 نفر از نوازندگان و باغشیها را در نظر بگیریم، خدمات بیحدّی است. تعداد زیادی از ثروت بیکران و ذیقیمت موسیقی ملّی ترکمن را از گذشتهای دور و این همه از آوازها و مقامات خلقی موسیقی تنها با کوشش و تقلاّی همان باغشیها و نوازندگان امروز بدست ما رسیده است.

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

بخش نهم: درمورد کوک دوتـــار

برای اجرای آهنگی در دوتار، نوازنده به کمک کلیدهای کنترول تارهای آنرا به دلخواه خود جهت مقام مورد اجرا در قاعده ویژه ائی قرار میدهند. هرکدام از تارها در یک قاعده لایق به خود با طول صدای مشخصّی قرار میگیرند. (تار بالائی کمی شل، امّا تار پائینی کمی محکمتر نسبت به تار بالائی). در نتیجه صداهائیکه از این دو عدد تار حاصل میشود، هماهنگی مخصوص بخود را می یابند. به این حالت "دوزگون ( کوک)" گفته میشود.

 

دوتار چگونه کوک میشود و صحیح بودن آنرا چطور آزمایش نمود؟

باغشیهای حرفه ائی به این سؤال اینطور جواب میدهند: " دوتار دقیقاٌ روی کوارتای خالص کوک میشوند." البّته برای یک آهنگساز این سؤال قابل درک است، ولیکن برای آن کسانیکه مشتاقان موسیقی بوده و حرفه آهنگسازی ندارند اصطلاح "کوارتای خالص" چه مفهومی دارد؟

قبل از اینکه در باره کوارتای خالص به بحث بپردازیم لازم استکه نکته ائی را مورد دقّت قرار دهیم.

 

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

اوچراديم

اوچراديم
« مقام موسيقي تركمني »
سالها پيش بود ، يول آمان آقا در يكي از روستاهاي دور دست تركمن صحرا زندگي مي كرد . او هميشه آرزو داشت عروسي تنها فرزندش با شكوه هر چه بيشتر برگزار شود تا خاطره اين عروسي تا سالها نزد مردم تركمن صحرا باقي بماند .
و بالاخره روزي از روزها وقت عروسي فرا رسيد .
عروسي ، شادماني را به روستا هديه آورده بود و لبخند و شادي در جاي جاي ده روييده بود . مردم روستاهاي اطراف نيز بدور از بدبختي ها و گرفتاريهاي خود ، شاد و خندان و با قلبي آكنده از مهر و محبت خود به يول آمان آقا ، به محل عروسي روي آورده بودند ، يول آمان آقا ، ياش اولي ده ، با لباس فاخر و هيكل تنومند خود و با كلاه پوست برازنده اش ، در جلو ي خانه ايستاده بود و با قيافه اي شاد و خندان به مهمانان خوش آمد مي گفت و از ابراز مهر و محبت متقابل خود به آنان ، كوتاهي نمي كرد .
يول آمان آقا مرد خير و نيكو كاري بود و او به عنوان ريش سفيد محل ، بسيار ي از گرفتاريهاي مردم آن ديار را حل و فصل مي كرد و امروز حضور انبوه مهمانان ، گواه بر قدرداني و پاسخگويي آنان به محبتهاي او بود . هنو.ز تا غروب آفتاب وقت بود و بدون شك مردم آبادي ، از اين عروسي و حضور مهمانان زياد و سرور و شادماني اين محفل خاطره ها بياد اندوخته مي كردند و يول آمان آقا هم همين را مي خواست .

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

بخش هشتم : صداشناسی در پرده های دوتار و مقایسه آن با کلاویاتورهای فورتو پیانو

چرا به پرده های دوازدهم و سیزدهم "شیروان پرده لری" یعنی "پرده های شیروان" گفته اند؟ در این مورد فعلاً در بین باغشیها و نوازندگان درک دقیقی وجود ندارد. امّا آنچه که بر ما معلوم است، این پرده ها نامشان را از زمانهای بسیار قدیم با خود حمل کرده اند. این پرده ها در بین نوازندگان و متخصصین موسیقی ترکمنی مفاهیمی چون "دارتغئنلی پرده الر" یعنی "پرده های کشش دار" یا بالاترین حدّ، " گنبد" و سقف صدا را تفهیم میکند. امّا صدای نتهائیکه از پرده های شیروان حاصل میشود، نمیتوان گفت که آخرین حدّ دوتار است. چرا که در بعضی از مقامات مانند " شیرین شکر" ، "حاجی قولاق"، "بال صایات" و امثالهم، ما شاهد جریان نتهائی هستیم که از شیروان پرده نیز میگذرد. در آن حالت انگشتان نوازنده در حدّ بالاتر از پرده سیزدهم صدای صدای خیلی زیرین را ابداع میکند. این تناتسیای بسیار بالا تنها از طرف نوازنده نه، بلکه باغشیهای خواننده نیز در حالت اوج شکوفائی به آن درجه از صدا خودرا میرسانند. با درنظر گرفتن مطالب و پژوهشهای فوق، بر ما معلوم میشود که در دوتارهای ترکمنی امروز، پرده هائیکه بعداز پرده شیروان نیز چهاردهمین، پانزدهمین و حتّی شانزدهمین پرده که هنوز نامگذاری و بسته نشده باشد، میتواند وجود داشته باشد. آن نتها را بعداز سیزدهمین پرده از روی درب دوتار تولید کرده و از طرف باغشیهای ماهر و استاد معمولاً مورد استفاده قرار میگیرد.

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

بخش هفتم: تــــعـــداد پــر د ه هـــای د و تــــار

براساس بعضی از روایات، در گذشته پرده های دوتار کمتر از 13 عدد بوده اند. در در دامبوره های قزاقها تعداد پرده ها در بعضی از آنها 7-8 عدد بوده است. ولیکن در حال حاضر به 12-14 عدد میرسد.

این روند در دوتارهای ترکمنی نیز طی شده است. به استناد اظهارات بعضی از پیش کسوتان نوازنده دوتار قیل از انقلاب اکتبر در ناحّیه داش اوغوز از دوتاریکه 7 پرده داشته اطّلاعات میدهند. علاوه بر اینها در مورد روند پیدایش هشتمین پرده دوتار در نزد ترکمنها به سند جالبی برخورد میکنیم. با توجّه به بعضی از حدسیّـات، این پرده تا اواخر قرن نوزدهم در دوتارهای ترکمنی نبوده است. این پرده برای اوّلین بار بسته به نیاز اجرای کامل آواز از جانب نوازندگان ترکمن ایجاد شده است. بهمین جهت آنرا "ترکمن پرده سی" یعنی "پرده ترکمنی" ملّقب کرده اند. در نزد قزّاقها و قرقیزها به هشتمین پرده دامبوره هایشان "ترکمن پرده سی" مینامند. در قاراقالپاغستان این پرده را تا به امروز بسته نشده است. در این مورد آرتیست خلق جمهوری ترکمنستان عطا عابلیف آنطوریکه شاهد عینی قضیه بوده است، تعریف میکند. " – یکی از باغشیهای قاراقالپاغستان خواسته بود یک دوتار ترکمنی داشته باشد. بهمین سبب نزد یکی از استاهای دوتار ساز ترکمن آمده بود. از او خواهش کرده بود که دوتاری برایش بسازد. هنگامیکه دوتار خواسته شده آماده شده بود، بدست میگیرد و بلافاصله شروع به باز کردن هشتمین پرده آن مینماید. وقتیکه استا علّت را جویا میشوند او جواب میدهد: " – باغشیهای قاراقالپاق به این پرده نیایزی ندارند." . بعداً دوتارش را کوک کرده آوازیکه بنام "آق تنت" معروف بود اجراء میکند. این آواز را با تفاوت محسوسی از آواز " تونی دریا " یعنی "دریای متلاطم" ترکمنی را اجراء نموده و آنچه که اساساً خاصّیت ملّی مخصوص قاراقالپاقها را نمایان میساخت عدم وجود پرده هشتم بوده است. یعنی نوازنده از پرده هفتم بلافاصله به پرده نهم سرازیر میشده است.

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

بــخــش شــشــم: عنوان پرده های دوتار در نزد ترکمنان

علاوه بر آن روابط زناشوئی ترکمنها با دختران فارس زبان مجموعاً شرایطی را بوجود آورده است که بر ورود و صدور زبان و موسیقی دو ملّت مؤثّر بوده است.

براساس درک و تحلیل شرایط فوق کلمه "پرده" در همان راستا در زبان ترکمنی مورد استعمال قرار گرفته است. همچنین نامگذاری هر کدام از پرده ها در زبان فارسی مانند حجاز، اصفهان، عشّاق، خرّم، زنبور، پرده قمری و پرده یاقوت امثالهم بهمین ترتیب بوده است.

در گذشته باغشیها و نوازندگان ترکمن نیز با توجّه به مطلوبیّت هنری، هرکدام از پرده های دوتار را با عنوانهای مختلف نامگذاری کرده اند. این عنوانها بهمین سادگی شکل نگرفته است، بلکه ثمره تجارب سالهای متمادّی و خاستگاه آن احساسات قلبی نوازندگان که هر کدام از پرده ها را با تآثیرات پایدار ویژگیهایش، بویژه با خصوصیّات ملفوظ خود ملقّب نموده اند. اگر بخواهیم بگوئیم که نامهای پرده ها در ایّام خود با معیار مشخّصی جای سواد نت نویسی امروزی موسیقی را پر کرده است، حرفی به گزاف نگفته ایم. علت اش این است که استادان دوتار در هنگام تعلیم و آموزش به شاگردان خود این عنوانها را بکار میگرفته اند. برای مثال، شاگرد گوش بزنگ آماده است تا اینکه استادش بگوید که، " – باش پرده را بگیر!" انگشت شاگرد در حال بر روی پرده اوّل قرار میگرفته است. ...

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

د و تـــــــــــــــــــــا ر - بــخـــش پـــنــجــم

آوازهائیکه از پرده های دوتار بر می خیزد

چنانکه بدان اشاره گردید دوتارهای کنونی ترکمنی دارای 12 پرده می باشد. این تعداد در نتیجه حفظ آن در طول ادوار تاریخ بوده اند. برای جان بخشیدن و غنای هرچه بیشتر تآثیرات نوائی آن مناسب تشخیص داده شده است. در پراتیک کار بر روی آن از جانب نوازندگان و باغشیها قاظعیّت پیدا کرده است. چنانچه در بعضی از یادنامه ها معلوم میگردد، در زمانهای قدیم شمار پرده ها کمتر از این تعداد بوده است. بر اساس مطلوبیّت هنری و گذشت زمان بتدریج بر تعداد پرده ها افزوده شده و یک قانونمندی پرسپکتیوانه ای را برای خود احراز نموده است. دسته دوتار ترکمنی حدود نیم متر بوده آنهم به اندازه معیّنی برای جای گذاری پرده ها تقسیم میشود. بهمین دلیل این سؤال پیش می آید که : پرده های دیگر که احیاناً در آینده باید بوجود بیآید در کجای دسته قرار بگیرد؟" . درجه طول و ارتفاع صداهائیکه از پرده ها بر می خیزد، در دستگاه های موسیقی خلق بلاخصّ در پرده های ترکمنی صداهای استاندارد نیستند. به این دلیل که نوازنده استاد به صداهائیکه از پرده های دوتار تولید میشود میتواند بشکل مختلف آنرا میزان نماید. مثلاً آن بستگی به گرفتن دوتار و حرکتهای انعطافی بر دسته دوتار میتواند بر تعدد صداها بیافزاید.

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

دوتـــــار - بخــش چـهـارم

·       از زبان نــوازنــدگــان:

چه المنتها يا عواملی لازم بود که هنر موسيقی دوتار جهت رشد خودرا بپيمايد؟ درباره آنها چه ميتوان گفت؟

همانطوريکه برای همه آشکار است، دوتار را استعداد ذهنی، دوتا دست، مهمتراز همه انگشتان دستهای دوتارنواز آنرا به ترنّم وا ميدارد. به عبارت ديگر در دوتار آهنگ نواخته ميشود. در هنگام نواختن آهنگ انگشتان دست چپ دوتارنواز ( در چپ دستها برعکس) روی پرده های لازم افتاده و در زمينه آهنگی که نواخته ميشود باعث بوجود آمدن اوج ضرافتهای هنری ميگردد که به آن " باسئم" ميگويند. در طول تداوم آهنگ، انگشتان دست راست دوتارنواز روی درب دوتار با بصدا در آوردن تارها مداوم بالا و پائين می رود. چنين حرکتهائی را که به منظور ترّنم تارها انجام ميگيرد. در هنر موسيقی دوتار " قاقو" معادل با تقريباً "مضراب" ميگويند.

قاقو در رابطه با مهارتهای نوازنده بصورتهای مختلف بعمل می آيد. امّا در نتيجه تجارب سالهای متمادّی و به تحقيق، بطور مرسوم برای همه از نوازندگان قاقوهای عمومی نيز بوجود آمده که اين قاقوها مانند" شلپه"، " پيتيک"، "چکيم" بطور مستقل از همديگر متمايز ميگردد. هر کدام از شکلهای قاقو در روند رشد و غنا بخشيدن هنر موسيقی دوتار نقش بزرگی را بازی کرده است.

 

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

بخش ســـوّم

* در بــا ره سـاخـتـمان دوتــار:

ساختمان دوتار ساده است. امّا نوع کيفيّت صداي دوتار به نوازنده آن بستگي نداشته، بلکه در يک درجه مشخّص بستگي به استادي دارد که آن را مي سازد. ساختمان دوتار مهارت و فنون کاملي را طلب ميکند.

صنايع دوتارسازي بيشتر در نزد ترکمنهايي که در نواحي استان آخال که شامل شهرهاي گؤکدپه و قزل آروات(قزل رباط) استان بالکان زندگي مي کنند، مرسوم است. اين نواحي استادان دوتارساز مشهوري را در خود پرورش داده است. در بين آنها همدوره نوازنده مشهور آمانگلدي گؤني، بنام اوستا قول گلدي، همدوره کل بخشي معروف بنام محمّدمراد اوستا، همّت اوستا که در روستايي بنام آق قونگور ميزيسته است. همه آنها دوتارسازان ماهر و معروفي بودند که هنوز در بين خلق و در روايات مختلف به نامهاي آنها برحورد ميکنيم. در بعضي مواقع وقتيکه نام اوستاهاي قديمي يادآوري ميشود، اين نقل قول که:" قئزئل آرواتلئ ساري اوسّا – دا دوتاري کؤپ ياساياردئ." يعني " ساري استاي ساکن قزل آروات هم دوتار زيادي مي ساخته است."

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

دوتـــــا ر - بــخـش دوّم

·     دوتــار چـيــست؟  

در مورد دوتار پيشروترين وسيله موسيقي مردم ترکمن، همچنين اين ساز در چه وقت و بر پايه چه معيارهائي بنيانگذاري شده است ميتوان گفت که هنوز از نظر علمي و تاريخي اطلّاعات دقيقي در دست نيست. اگر از پيشکسوتان موسيقي در باره اختراع دوتار سخني بميان آيد، آنها انگيزه اختراع دوتار را مربوط به روايت استربان " دول-دول" اسب خليفه چهارم عالم اسلام حضرت علي (ع) بنام بابا غامّار(بابا عمّار) را به ميان ميکشند.

اينگونه از روايات از طرف شکور بخشي معروف و همچنين در رابطه با پلاتون(افلاطون) فيلسوف يونان قديم که در نوع ديگر از جانب و. آ. بيليايف در کتابي بتام "موسيقي ترکمن" آورده شده است. در ميان مردم نمونه هاي گوناگون از اينگونه روايات وجوددارد. آمّا در تمامي آنها به اين سؤال که " دوتار چگونه بوجود آمده است؟" با اين جواب که: "اين ساز از جانب خود خلق و با ابتکارات خود آنها بوجود آمده است." حقيقتي انکار ناپذيراست. آلات ساده دوتار که در آداب و رسوم خلقهاي آسياي ميانه وسيعاً مرسوم شده و بطور استوار جا افتاده است، وابسته بودن آن در فاکت به يقين ميتوان باور کرد که قدمت آن به دورانهاي بسيار قديم ميرسد. چراکه اطّلاعات علمي (چنانچه ناکافي به نظر ميرسد)، در باره بوجود آمدن دوتار يکي از رواياتيکه از جانب شاعر برجسته ترکمن بنام غايب نظر غائبي که در اواخر قرن هيجدهم ميلادي مي زيسته اند، بيان شده است. آن واقعه اي بود که در حضور امير بخارا اتفّاق افتاده است. غايب نظر غائبي براي نجات جان چند تن از شاعران و نوازندگاني را که به غضب امير بخارا گرفتار شده بودند، در حضور آن امير ابيات معروف ترکمني را که:

ساز بيلن صحبتي يامان ديمانگيز،

آدم- حـوّا دنيا گلـنده باردئر.

ترجمه آن:

چنان نشماريد گناه،

ســاز و آواز را،

بوده اند در خلق آدم و حوّا.

سروده است که ريشه آن را ميتوان به فيلسوفان يونان قديم مثل افلاطون، فيثاغورث که در سالهاي 427-447 قبل از ميلاد ميزيسته اند دانست.

همانطوريکه قبلاً ذکر کرديم غلم اتيمولوژي در مورد کلمه تازيخي دوتار هنوز به تحقيق نميتواند نظر قاطعي را بيان دارد. اگر اين مسئله را به اتيمولوژي خلق واگذار کنيم، در آن صورت معني کلمه دوار و در باره چگونگي پيدايش آن اساساً به دو نوع از ديگاه بسيار بهم نزديگ برخورد ميکنيم.

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

رســالـه " دوتـــــــــار" (1)

رســــالــــه " دوتـــــار"

دوستان ارجمند!

از این آپدیت به بعد رساله ای را که در مورد دوتار تهیّه کرده بودم شروع خواهیم کرد. در این رساله در مورد دوتار تحقیقات همه جانبه ای شده است که با استفاده از منابع موثّق آنرا درج خواهیم نمود. در مورد دوتار هرچقدر جولان قلم بدهیم هنوز کم است. این وسیله ساده امّا اسرارآمیز نکات برجسته و ناشناخته هائی دارد که هنوز آشکار نشده است. ما در این نوشته سعی خواهیم کرد که ناشناخته های این چوب جادوئی را بشکافیم. در این راستا از منابع و مأخذهائی بهره برداری کرده ایم که در طول آپدیتهای مطلب بدان اشاره خواهیم کرد. 

" مــــقــدمــه"  

در اینحا اشاره ای داریم به نحوه تحقیقات کارشناسان امور در مورد فرهنگ و هنر ملّت ترکمن که مدتهاست جریان دارد. امروزه در این مورد همه جانبه پژوهشهای علمی صورت میگیر که گوشه ای از آن را در این نوشته مشاهده میکنید.

در حال حاضر اتنوگرافها، ژئولوژيستها (زمين شناسان)، آنتروپولوژيستها و باستانشناسان بدنبال تحقيقات گذشته ملّت ترکمن موفقيّتهائی کسب کرده و در پی يافتن آثارهای بجا مانده کهن اين خلق بطور پيگير تلاش های قابل ستايشی به انجام ميرسانند.

برای مثال، يکی از پنچ تپّه ائيکه بنام " پازئرئق دپه لری( تپّه های پازيريق)" نام گذاری شده  و مربوط به قرون سوّم و چهارم قبل از ميلاد ميباشد، ميتوان ياد آوری کرد. رابطه و تلقيق نقش و نگارها و تصويرهای آدمها در قالی کشف شده در کاوشهای باستانشناسی تپّه های پازئرئق با زندگی، آداب و رسوم، همچنين با نقش و نگارهای کنونی مردم ترکمن کاملاً  شباهت و همخوانی داشته است. اين کشف دارای اهميّت اشتياق برانگيزی است. علائمی که در قاليهای يافته شده در تپّه های پازئرئق وجود دارد به تاريخ ترکمنها جلاء و درخشندگی خاصّی بخشيده است.

در حال حاضر در جهت پژوهش و تفحّص در مورد تاريخ فرهنگ و تمدّن ترکمن از جانب پژوهشگران تاريخ و محققين صنايع هنری با اشتياق و افتخار تحقيق و بررسی ميشود. البتّه يافته های مربوط به تاريخ فرهنگ و تمدّن اين خلق محدود به اين مثالها نيست، چون در اين راستا فعّاليّتهای چشمگيری در عرصه های مختلف علوم پژوهشی صورت ميگيرد. امّا متأسّفانه بايد بی پيرايه اذعان نمود که تحقيق در مورد موسيقی ترکمنی نيازهای روحی مردم را آنچنانکه جوابگوی باشد، ارضاء نميکند. براساس داده های تاريخی پروسه الحاق کلمه " ترکمن" از قرون هشتم تا دهم ميلادی بوجود آمده است. امّا آموزش و درک علمی از موسيقی ترکمنی بطوريکه برای ما آشکار است، هنوز از قرن نوزدهم دور نميشود. با وجود اين اطلاعات و آگاهيهائيکه مربوط به آن قرن باشد، هنوز بطور کامل مشخّص و کشف نشده است.

 

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

مطالبی در باره دوتار در وبلاگ موسیقــی اینسترومنتال

مطالبی درباره ساز دوتار - وبلاگ سازها

 

دوتار

 

دارای شکمی گلابی شکل و دسته ای نسبتا دراز است.تعداد 17 تا 20 دستان بر دسته ی آن بسته می شود-برخی از دوتارهای محلی در نواحی مختلف جنوب فاقد دستان است.سطح روی شکم چوبی است. تعداد سیم های آن-چنان که از نام ساز بر می آید-2 تا است که به فاصله های مختلف کوک می شوند-طول دسته حدود 60 و مجموعا تمام ساز حدود یک متر است.

وسعت صدای ساز از نت ((دو)) تا ((سل)) است-با تمام فواصل کروماتیک مخصوص موسیقی ایرانی:

 

 

 

 

دو تار غالبا با انگشت_یعنی بدون مضراب_نواخته می شود.این ساز جنبه ای بیشتر محلی دارد و در نواحی جنوب کشور ما بسیار متداول است.

 

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

آهنگ جــدائــی (آیرالـئـق مـقامی) - قــربان محمّد پـورقـاز - منبع: سایت دانشجویان

 

         فرشتگان بر شتران بار زر و طلا می آورند                 در بگشای تا نـور بـته درون آیــد 

  

از ترکمن پرسیدند  از چه  رو نوای سازت  پرسوزاست ؟  پاسخ داد نوای اسارت همیشه اندوهبار  است  . ترکمن  همیشه اسیر  بوده است . اسیر حکومت ها ، اسیر طوایف دیگر  و اسیر سنت ها  و قیود خود . ترکمن  برای هر چیز داستانی دارد . و دوتار  این مونس غم ها نیز نمی تواند  بدون اسطوره ای باشد . داستان دوتار  ( تام درای ) داستان لذت  شنیدن  موسیقی و تعارض  آن با مذهب  است .

بنا بر  روایت  روزگاری چوپانی  ماهها  و سالها ، هرگاه  گله را به صحرا  می برد نیم روز  خستگی را در پناه  تک درختی  می آسود . روزی درخت  خشکید . چوپان به خاطر   از دست دادن یار سالیان دراز اندوهگین  شده می گریست . دانائی به او رسید  و گفت  غمگین مباش  که از تنه  این یار  دیرین تورا یاری  سازم  که گاه شادی  و غم مونس  باشد  و چنین بود  که تار را ساخت .

ونیز گفتند  باباقنبر ( مربی اسب  حضرت علی )  دوتار  را از تنه  درختی خشک شده در  بیابان ساخت  ،  اما هر نخی  بر آن گذاشت صدائی  از تار برنخاست . تا آنکه  از نخ ابریشم  برایش زهی ساخت . دوستی بدو رسیدهنگام آن ساز پرسید ، پاسخ شنید «تام دره » (  پخته  شده )  و آن دوست  چون ساز برداشت و با نوائی  بزد با خود گفت «آیرلب،آیرلب، قوشان »  سالها جدائی  و اکنون وصل . واین داستان ، داستان کرم ابریشم  است  که چون برگ  درخت توت  را عاشق  است  هر کجا  باشد  آن را می یابد :

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

نمونه ای از دوتار ترکمنی

باربد مروزی در گذر تاریخ موسیقی خلق ترکمن

سرچشمه صنايع موسيقی خلق ترکمن از کدام دوره شروع می شود؟ آيا از دوره ای شروع می شود که عنوان « ترکمن» شکل گرفته است يا اينکه به نظر دگماتيستی و چشم بسته کسانی که می گويند،      « اساس آن از ويران باغشئ يا قره دألی گؤکلنگ بايد باشـد.» نه. از نطر ما تا قبل ها از آن عصر بوجود آمده است . دليلش نقل و قول آکادميک نامدار ياکوبُوفسکی است که می گويد: " نام خلق فراتراز خود خلق است ( خلق اؤز آدئندان اولئ دئر.)" در آن صورت راجع به تاريخ موسيقی اين خلق چه چيزها و کدام برجستگانی را می شناسيم؟ آيا در باره آنها اطلاعات داريم؟ مسلّماً هست، اگر لازم باشد، و تحقيق شود،    می توان آنرا يافت. البتّه راجع به اين مسئله بايد کنجکاو و همچنين لازم است پی گيری گردد. در باره تاريخ صنايع موسيقی خلق ترکمن شخصيّتی که بايد آنرا شناحت باربد يا فهلاباد ( فهلبُد) مـروزی است.

در ماه آوريل سال ۱۹۹۰ ميلادی در بين روزهای ۲۳-۳۰/م ، در شهر دوشنـبه به مناسبت ۱۴۰۰مين سالگرد باربد مروزی سيمپوزيومی تحت عنوان « باربد و آداب و رسوم آسيای نزديک و ميانه، تاريخ و عصر حاضر» برگزار گرديد. در آن به غير از دانشمندان اتّحاد جماهير شوروی شخصيّتهای قريب به ۳۰ کشـور از سراسر جهان شرکت نمودند. در ميان آنها کسانی چون پروفسور د. کريستينسين، مدير کلّ شورای موسيقی خلقها در يونسکو، از ايران محمّـد رجـبی، ساسان سيپانتا، مهری باقـری، پروفسور دانشگاه دهلی آقای عبيدی، از ليبی پروفسور حسن العربی، از لهسـتان سن. ژرانسکايا- کومينه ک وس چاکانوفسکايا، از آمريکا گ. پاوِرِس Пауерс و يوزِرُف پاخوبچيک که همگی دانشمندان و صاحب نظران برجسته علوم مربوطه بوده اند در اين سيمپوزيوم حضور و سخنرانی داشته اند.

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید

دوتار

موسيقي نواي روح ودل هرشنونده اي است. مصّوتهـاي هماهنگ و روح انگيزي که از انواع وسائل حتّي از گلوي انسانها بيرون مي جهد و هارموني دل نوازي از آن شکل ميگيرد و به گوش شنونده ميرسد، آيا به قدمت تاريخي آن فکر شده است؟ البتّه روايات مختلفي در اين باره ترويج شده است که در اين کوتاه سخن نمي گنجد. تا آنجا که مي دانيم اين صنعت بديع در دوره هائي از تاريخ ارزش معنوي خودرا بازيافته و در دوره هائي هم به سکوت واداشته شده است. چنانچه در زمان سلسله ساسانيان به اين صنعت ارزش خاصّي قائل شده بودند. درروايات مي آيد :« - نکيسا به آواز او حيران و سرگردان مي شـد.»   " نظامي"

جهت مطالعه ادامه مطلب کلیک کنـــید